G. Liagre, Belgisch Protestantisme in Perspectief (Boek)

Doorkijkjes in 450 jaar ideeëngeschiedenis
Antwerpen: Houtekiet, 2011, 414p. ISBN 978 90 8924 157 3.

Prof. dr. Eddy VAN DER BORGHT, hoogleraar VU Amsterdam aan het woord

Als voorzitter van de Synodale Raad van de Verenigde Protestantse Kerk in België is dr. G.Liagre goed geplaatst om een boek te schrijven over het Belgische protestantisme. Hij kent het reilen en zeilen van de kerk niet alleen van binnen uit, maar hij is allicht de beste kenner van het Belgische protestantisme in de 19e eeuw. Maar met dit boek laat hij zien dat hij veel meer in mars heeft. Waarom dat zo is mag blijken uit de redenen om dit boek te lezen.

Het vult een gat in de markt. Het enige gelijkaardig werk is de verzamelbundel Een andere weg - Protestanten in de Vlaamse samenleving, een boek waarin 15-tal auteurs, bijna allemaal predikanten,  aspecten van het Protestantisme uitleggen. Een boek van 1986, van 25 jaar geleden. Niet alleen uit een andere periode, maar ook met een andere insteek. Het is erg de kerk, de VPKB gericht. De doelgroep van het vorige boek lag eigenlijk bij mensen die als buitenstaander naar de kerk toekwamen, bijvoorbeeld geïnteresseerd waren in lidmaatschap of protestanten die hun eigen kerkelijke traditie beter wilden leren kennen. De van het boek van Liagre geeft goed aan dat het andere opzet heeft. Belgisch protestantisme in perspectief. Let op de tegendraadse accentverschuiving van Vlaanderen naar België. Maar ook op dat perspectief, namelijk 450 jaar ideeëngeschiedenis. Het gaat de auteur niet zo zeer om de VPKB, maar om het protestantisme als globale culturele gestalte. Het is een boek alleen voor protestante parochianen, maar een boek dat je cadeau geeft aan een buur, nadat je eens hebt verteld dat je protestant bent en nadat je op zijn of haar gezicht onzekerheid leest: oei, is mijn buur lid van een sekte? Dan geef je zo een boek en stelt de buur gerust want dan merkt die dat zijn buur wel geen rooms-katholiek is, maar wel vóór een christelijke traditie, die mag gezien en gehoord worden.

Een tweede reden om dit boek aan te schaffen ligt in de originele aanpak. Het woord doorkijkjes in de ondertitel geeft het al aan. De aanpak begint bij de cultuur. Bij schilders, bij muziek, bij actuele ethische thema’s, bij vrouwenemancipatie. En hij laat dan zien dat op die domeinen protestants gedachtegoed een rol heeft gespeeld, soms worden dan namen genoemd die niet bij het groot publiek bekend zijn, maar soms ook vallen heel bekende namen van mensen waarvan de meesten niet weten dat ze protestant waren. Met zijn eruditie op talloze domeinen, is wat de auteur vertelt niet alleen boeiend voor wie weinig weet over het protestantisme, maar ook voor de protestant. Het boek heeft met zijn doorkijkjes een actuele stijl, en ik raad de uitgeverij Houtekiet aan, wanneer ze zich gaat wagen op de markt van e-books, om dit boek daarin op te nemen, het leent er zich uitstekend voor, want het zit vol van culturele, theologische, biografische uitstapjes, die de auteur doorkijkjes noemt, waar je in een e-versie kan naar doorklikken.

Het 6de hoofdstuk alleen al is reden om het boek aan te kopen. Dat hoofdstuk handelt over protestantisme en vrijmetselarij. De auteur is een wereldautoriteit op het gebied van vrijmetselarij in relatie tot het protestantisme, die een aantal wetenschappelijke artikelen over dit onderwerp op zijn naam heeft staan. Dit hoofdstuk is dan ook uniek omdat het voor een groot publiek een relatie ontsluit die ofwel onbekend is of waar in het andere geval vooral veel indianenverhalen de ronde over doen. Het is informatief en verrassend, zowel over de diversiteit binnen de maçonnieke beweging als over de vele historisch banden met het  protestantisme. Het is goed ook voor de protestantse kerk in België zelf dat daar wat duidelijkheid over komt. Enerzijds wordt het tijd om op te houden met daar samenzweerderig over te doen en mogelijk laatdunkende toon te laten varen en met elkaar in dankbaarheid vast te stellen dat de banden de kerk veel voordelen heeft opgeleverd. Ik denk bijevoorbeeld dat de protestantse Faculteit te Brussel niet mogelijk zou zijn geweest zonder die steun uit politieke hoek die via maçonnieke relaties ging. Anderzijds laat de auteur helder zien dat de wegen van protestantisme en vrijmetselarij elkaar kruisen, maar dat ze niet samenvallen. Dat is ook ontspannend.

Tenslotte naar aanleiding van het boek twee persoonlijke gedachten. Liagre stelt een verdraagzaam, zelfs kritisch protestantisme voor, een protestantisme dat door de verlichting is gegaan, een protestantisme dat hij in de eerste plaats identificeert met de continentaal Europese protestantse tradities, het calvinisme en het lutheranisme. Dat stelt hij tegenover een rooms-katholicisme dat lang heeft geprobeerd, in Vlaanderen, maar ook op vele andere plaatsen in de wereld, waar ze meerderheidsgodsdienst was, andere filosofische en religieuze tradities weg te duwen. Maar ook tegenover protestanten die dogmatisch zijn, soms wordt daarbij naar Nederland verwezen, en ook tegenover evangelische christenen. Deze gelovigen hebben in vele gevallen niet de Verlichting geaccepteerd. Toch kunnen we er niet om heen dat ook veel evangelische gelovigen calvinistische wortels hebben via het Engels congregationalisme. Wat mij betreft had het boek hier meer inclusief mogen zijn. Ook zij zijn deel van het protestantisme, ook zij behoren bij de diversiteit die het protestantisme kleur geeft.
Een van de vragen die de auteur stelt wanneer het over de toekomst gaat is of de VPKB het einde van België zou overleven. In het huidig politiek klimaat niet langer meer een utopische gedachte. Hier komen we bij de achillespees van het protestantisme. Steeds meer wordt in historisch onderzoek naar voren gebracht dat de Reformatie past in de confessionalisering die gevraagd werd als religieus identiteitskenmerk van de zich ontwikkelende natiestaten vanaf het einde van de Middeleeuwen. Als de kerk zou volgen als België splitst, dan bevestigt dat die these, namelijk dat het protestantisme vooral een instrument is geweest, gebruikt door politici. Ik zou daarom graag zien dat het Protestantisme zichzelf in de eerste plaats opnieuw gaat zien als een beweging die gericht is op de vernieuwing van de ene, heilige, katholieke, apostolische kerk. Protestantse kerken moeten weigeren uitdrukking te zijn van wijzigende historisch-politieke constellaties, maar moeten doelbewust contextuele expressies zijn van de una, sancta. Juist door zich zo te profileren zal ze samen met andere christelijke kerken in het geseculariseerd Europa een nieuwe roeping kunnen vinden.

Voorstelling boek in Gent-Centrum

Gent-Centrum		Boek
Ere-kamervoorzitter Herman Decroo		Uitgeefster Greet Spaepen van uitgeverij Hautekiet
dr. Guy Liagre		Ere-kamervoorzitter Herman Decroo
De auteur in gesprek met Ere-kamervoorzitter Herman Decroo en met de uitgeefster Greet Spaepen van uitgeverij Hautekiet