Protestantse Kerken België | Melanchton belangrijke binder in de Reformatie

Huis van het Protestantisme |  contact |  organigram

Melanchton belangrijke binder in de Reformatie

In 2010 is het 450 jaar geleden dat Melanchton stierf in Wittenberg.

Luther en Calvijn gelden als geestelijke vader van de Reformatie. Omdat alle goede dingen uit drie delen bestaan, wordt de Zwitser Zwingli vaak aan het bekende tweespan toegevoegd, maar dat zou ook Philippus Melanchton kunnen zijn. Zijn betekenis en invloed zijn onschatbaar. Was Luther breker en Calvijn bouwer, Melanchton was zonder twijfel binder. Terecht worden hem twee eretitels toegekend: ‘Leraar voor Duitsland’ en ‘Reformator voor Europa’. Dit jaar stond hij in de schijnwerpers. In 2010 is het 450 jaar geleden dat hij stierf in Wittenberg, waar hij het grootste deel van zijn leven doorbracht en in de slotkerk werd begraven.

Humanist

Philippus werd in 1497 geboren in het gezin van wapensmid en foerier Georg Schwarzerdt en zijn vrouw Barbara in Bretten (Kurpfalz). Hij bleek hoogbegaafd te zijn, studeerde in Tübingen en Heidelberg en werd in 1518 benoemd tot hoogleraar klassieke talen aan de Universiteit van Wittenberg, woonplaats van Maarten Luther, met wie hij weldra kennis maakte. De mannen konden het goed met elkaar vinden, werden vrienden en vulden elkaar aan in zaken van geloof, kerk en theologie.

Philippus deed wat indertijd gebruikelijk was onder geleerden. Hij vergriekste zijn naam tot Melanchton, een letterlijke vertaling van Schwarzerdt (Zwarte-aarde). Luther noemde zijn vriend liefkozend-ironisch ’kleine Griek’, niet om de verfraaiing van de naam, wel om zijn enorme kennis van het Grieks en het Latijn. Net als Erasmus wilde Melanchton blijven genieten van de voedingssappen van de Klassieke Oudheid, zoals het werk van Heraclitus, Plato en Aristoteles of Cicero, Seneca en Plotinus. Het is een onuitputtelijke bron van beschaving, was zijn overtuiging.

De levensbeschouwelijke oriëntatie op de antieke wereld wordt humanisme genoemd. Humanisten vonden dat het licht van de Middeleeuwen was uitgedoofd, tijd om zich te herbronnen: ad fontes, naar de bronnen. Die bronnen brengen je taal(gevoel), zorgvuldig denken en (mede)menselijkheid bij èn ze onderstrepen het belang van de rede, het verstand. ‘Durf te denken’ was een motto dat Melanchton hoog in het vaandel had staan, evenals Kant later. Hoe ook, het behoort tot de nalatenschap van de Klassieken.

Melanchton bleef het humanistische spoor volgen. Twee zielen woonden in feite in zijn borst: geloof en rede. Hij wilde niet alleen aan God en zijn openbaring maar ook aan de mens en zijn ervaring rechtdoen. Humanistische rectoren van Latijnse scholen legden hetzelfde accent en dat bleef niet onopgemerkt onder hun leerlingen. Zij combineerden humanistische en reformatorische motieven en plaveiden de weg voor een meer vrijzinnig en rekkelijk protestantisme, dat van de Remonstranten bijvoorbeeld.

Hervormer

Nadat Luther op 31 oktober 1517 op de deur van de slotkerk van Wittenberg de 95 stellingen had bevestigd, betrad de Reformatie het publieke domein. Nu werd klip en klaar dat in Wittenberg stellingen werden betrokken en leringen verkondigd die de Roomsen niet zinden. Om een lang verhaal kort te maken, Luther werd bij de paus aangeklaagd als ketter, maar was niet van plan bakzeil te halen, Rome en Reformatie gingen eigen wegen. Zonder slag of stoot verliep het niet, vooral op disputaties (godsdienstgesprekken), waarbij de wereldlijke overheid zich niet onbetuigd liet, zei men elkaar duchtig de waarheid. Beslissend leek 1530 te worden voor de (Duitse) hervormersbeweging. Keizer Karel V sprak verzoenende taal en belegde in Augs-burg een rijksdag, waar hij de mening van beide partijen wenste te horen.

Melanchton schoot Luther te hulp en stelde de Confessio Augustana (CA) op. Dit zou het belangrijkste belijdenisgeschrift van de Lutherse kerk worden. Het werd voorgelezen als verdedigingsgeschrift op de rijksdag van Augsburg. Luther, gebannen op dat moment, zat veilig op de vesting Coburg in Beieren maar stak Melanchton en zijn gevolg met een aantal brieven een hart onder de riem. Melanchton legde in de CA meer de nadruk op dat wat de Reformatoren en de Roomsen verbond dan scheidde. Eigenlijk was hij in Augsburg te toeschietelijk met als gevolg dat de hervormingsbeweging terrein moest prijsgeven.

Hij onderhandelde liever als bemiddelings– dan als controversetheoloog en deed zijn best tot een akkoord met Rome te komen. Hij was bijvoorbeeld bereid in de notie ‘rechtvaardiging door geloof alleen’ (het vermaarde sola, alleen) het woordje ‘sola’ te schrappen om de tegenpartij geen aanstoot te geven. Ook was hij geneigd het pauselijk ambt te erkennen, maar de bewering dat het pausdom door goddelijk recht was ingesteld verwierp hij.

Melanchton bleef tot 1550 de leidende figuur bij onderhandelingen en godsdienst-gesprekken met Roomse-katholieke theologen. Hij streefde meer naar eenheid dan naar waarheid. Zo was Calvijns theocratische drijfkracht hem vreemd; die kon leiden tot dissensus, Melanchton zocht consensus.

Leraar

Hij was bovenal pleitbezorger van de dialoog. ‘We zijn voor het wederkerig gesprek geboren’, zei hij. In zijn huis en in de aanpalende hof in Wittenberg, nu nog te bezichtigen, was het tijdens het middagmaal een ware Babylonische spraak-verwarring. In het Latijn en Grieks, het Hebreeuws en Hongaars, zelfs het Turks en Arabisch werd gediscuteerd over de toestand in de kerk en de wereld. Melanchton hield van vrije meningsuiting, maar eiste de nodige stringentie en zakelijkheid van de gesprekspartners.

Hijzelf muntte niet uit op de kansel of achter het katheder, het liefst zat hij rond de tafel te debatteren. In vorming, ontwikkeling, onderwijs en toerusting (de roemruchte Duitse ‘Bildung’) kon hij zich hartstochtelijk uitleven. Hij spoorde zijn leerlingen en studenten aan ijverig en eerzuchtig te zijn. Uit alle hoeken van Duitsland en Europa (van Frankrijk tot Bohemen, van Italië tot Polen) kwamen zij naar Wittenberg om de meester zelf te horen.

Al in 1521 gaf hij een kleine geloofsleer uit, waarin hij een overzicht gaf van de protestantse/reformatorische grondbegrippen, de Loci communes rerum theologi-carum. Het was een poging de theologie van Luther zo goed en helder mogelijk te formuleren en een gemeenschappelijke basis te vinden voor de verschillende richtingen in het protestantse kamp.

Melanchton had naam gemaakt en had de reputatie van bruggenbouwer gekregen, geen slechte eigenschap in een continent dat werd verscheurd door burger– en godsdienstoorlogen. Wie hem niet persoonlijk kon bereiken of bezoeken, stuurde hij brieven; 10 duizend van zijn brieven zijn bewaard. Als het even kon sloot hij vriendschap. Tijdgenoten eerden hem als ‘Leraar voor Duitsland’ en ‘Reformator voor Europa’.

Ook koningen en vorsten klopten bij hem aan om advies en raad. Men maakte zich zorgen om de toekomst van het Avondland. Stond de Islam niet voor de poorten? Theologen uit Hongarije, Oostenrijk, Servië en Venetië vertelden uit eigen ervaring van de dreiging. Melanchton voelde met hen mee. Als kenner van de Oudheid was hij op de hoogte van machtswellust. ‘Nero’s zijn er altijd’, verzuchtte hij eens. Hij raadde hun aan standvastig te blijven maar geen afbreuk te doen aan de tolerantie, de oeroude en onomstreden, antieke en christelijke deugd.

Besluit

In 2017 wordt de Reformatie 5 honderd jaar. De voorbereidingen om dat groots te vieren zijn in volle gang. In dit kader paste het muzikaal omlijste avondsymposium dat het Brusselse bureau van de Evangelische Kirche in Deutschland (EKD) op 28 september j.l. in de Museumkerk organiseerde. Vertegenwoordigers van kerk, politiek en cultuur schetsten een beeld van Melanchton en zijn tijd. Hij zou zich in de 21e eeuw, bijvoorbeeld door internet te gebruiken en te netwerken, op zijn gemak hebben gevoeld, opperde een spreker. Flitsen van het symposium zijn verwerkt in deze bijdrage.

Jurjen Wiersma, Brussel


Terug naar boven
Verenigde Protestantse Kerk in België
Brogniezstraat, 44
B, 1070 Brussel
T: 02 511 44 71
Neem contact op

Franstalige versie: epub.be